‘आयोडीन’युक्त मीठ, आरोग्य आणि राष्ट्रीय धोरण

आपल्या दैनंदिन जीवनात आरोग्य संपन्न रहायचं असेल, तर आपणास आहारात प्रथिने, जीवनसत्वे यांच्यासोबतच क्षारदेखील मिळणे आवश्यक असते. या क्षारांपैकीच एक क्षार म्हणजे ‘आयोडीन’.


आपल्याला आयोडीन आवश्यक आहे असे नव्हे, तर ते अत्यावश्यक असणारे मूलद्रव्य आहे. हल्लीच्या काळात आपण थायरॉईडचा प्रॉब्लेम असल्याचे ऐकतो. हे थायरॉईड शरीरात असणाऱ्या थायरॉईड संप्रेरकावर अवलंबून असतात. शरीरात ‘थायरॉक्सीन’ (टी-3) आणि ‘ड्रायआयोडो थायरोनीन’ (टी-4) यांच्यासह मेंदूचा विकास, या दृष्टिकोनातून आयोडीन अत्यावश्यक ठरते.

मेंदूच्या विकासात आयोडीनचा थेट संबध असतो. त्यामुळे गर्भवती स्त्रियांना नियमितपणे आयोडीन आहारात ठेवावे लागते. या आयोडीनची खूप मोठी मात्रा आवश्यक नसली, तरी गर्भवतीला किमान सरासरी 170 मिलिग्राम आयोडीन आवश्यक असते. सर्वसाधारण स्थितीत, इतर वयात आलेल्या सर्व स्त्री आणि पुरुषांच्या आहारात 150 मिलिग्राम आयोडीनचा समावेश आवश्यक आहे. गर्भवती स्त्रीला त्या काळात व्यवस्थित प्रमाणात आयोडीन मिळाले नाही, तर जन्माला येणारे बाळ हे अपंग किंवा मानसिक व्यंगासह जन्मण्याची शक्यता असते. साधारणपणे व्यक्तीचा चेहरा बदलणारे व्यंग म्हणजे ‘गलगंड’, अर्थात सर्वपरिचित असा थायरॉईडचा आजार. हा आजार आयोडीनच्या कमतरतेमुळे होत असतो.

एका अभ्यासानुसार आढळून आले आहे की, योग्य प्रमाणात आयोडीनचे सेवन न केल्याने थायरॉईडचा आजार असणाऱ्या भारतीयांची संख्या साधारण 7.5 कोटी इतकी आहे आणि थायरॉईडचा त्रास जाणवणाऱ्यांची एकूण संख्या 20 कोटीपेक्षाही अधिक आहे. जगाचा विचार करता, आयोडीनच्या कमतरतेमुळे आजारी असणाऱ्यांची एकूण संख्या 150 कोटींपेक्षा अधिक आहे. आयोडीनच्या कमतरतेमुळे केवळ थायरॉईड अर्थात गलगंड होत नाही. तर यामुळे जगभरात गर्भपात, उपजत मृत्यू तसेच जन्मजात मतीमंदपणा, तिरळेपणा, उंचीची वाढ खुंटल्याने येणारा खुजेपणा यांसोबतच आयोडीनच्या कमतरतेने बालक जन्मले असेल, तर त्याचा बुद्ध्यांक इतरांच्या तुलनेत कमी राहून जातो.

साधारणपणे, पाण्यात जी मुलद्रव्ये असतात त्यांतून आयोडीन मिळायला पाहिजे. परंतु आपल्या देशात सर्वत्र जे पेयजल आहे त्यात आयोडीनचे प्रमाण खूप कमी आहे. त्यामुळे त्याचा नियमित पुरवठा वेगळ्या पध्दतीने होणे आवश्यक ठरते. भारतात यावर अभ्यास झाल्यानंतर 1962 साली सर्वप्रथम ‘राष्ट्रीय गलगंड नियंत्रण कार्यक्रम’ सुरु करण्यात आला. मात्र खऱ्या अर्थाने जाणीव जागृतीचे प्रमाण वाढण्यासाठी 3 दशके जावी लागली. 1992 मध्ये ‘राष्ट्रीय आयोडीन न्युनता विकार नियंत्रण कार्यक्रम’ या व्यापक भुमिकेतून काम सुरु झाले आणि सर्वापर्यंत पोहचून, याचे महत्व सांगण्यास सुरुवात झाली.

भारतांमधील साधारण 90 टक्के भागात आयोडीन सेवन योग्य प्रमाणात नसल्यामुळे किमान 10 टक्के जणांना थायरॉईडचा त्रास आहे. यामुळे याची सक्ती करणे हाच पर्याय शिल्लक होता. हा पर्याय मिठासोबत आयोडीनच्या रुपात समोर आणला गेला. त्यावेळी सर्वसाधारण मीठ विक्री बंद करुन आयोडीनयुक्त मीठ विकण्याची सक्ती मीठ उत्पादक कंपन्यांना करण्यात आली. ‘अन्न व सुरक्षा मानक कायदा 2006 आणि सुधारणा कायदा 2011’ नुसार विक्रीसाठी असणाऱ्या मिठात किमान 15 पीपीएम इतके आयोडीन असणे आवश्यक, अर्थात बंधनकारक करण्यात आले आहे.

डॉक्टर मीठ कमी खाण्याचा सल्ला देतात किंवा एकदा अन्न शिजवल्यावर त्यात जेवताना वरुन मीठ घेऊ नये, असे नाना प्रकार सांगताना लोकांना आपण ऐकतो. आपल्या भारतीय जेवणाच्या थाळीची रचना बघितली तर आपणास मिठाचे महत्व कळेल. ताट मांडल्यावर यात सर्वात प्रथम मीठ वाढले जाते. मात्र चुकीच्या संकल्पना बाळगणाऱ्यांनी मीठ कमी खाणे सुरु केल्याने देखील थायरॉईडमध्ये वाढ होत आहे.

प्रत्येक प्रौढ व्यक्तीस शरीराला आवश्यक असणारे 150 मिलिग्रॅम आयोडीन मिळवायचे असेल तर, आपणास दर दिवसाला किमान 10 ग्रॅम अर्थात एक तोळा मीठ खायला पाहिजे. आपण इतर पदार्थ खातो त्यातून अधिकतर शर्करेचे प्रमाण वाढते, मात्र मिठाचे तसे नाही. शरीराची रचनाच मुळात अशा प्रकारची आहे की, आपण क्षमतेपेक्षा जादा मुलद्रव्ये (मिनरल्स) सेवन केली, तरी त्यातील अत्यावश्यक मात्रा शरीरात शोषली जाऊन जादा मुलद्रव्ये शरीरातून बाहेर फेकली जातात.

मीठ आणि त्यातून अत्यावश्यक असणारे आयोडीन, ही आपल्या शरीराची रोजची गरज आहे. याची जाणीव ठेवून चिमूट दोन चिमूट मीठ जास्त खायला हरकत नाही. झालंच तर, याचा आरोग्य संवर्धनासाठी फायदाच होणार आहे.



लेख व संकलन: प्रशांत दैठणकर

जिल्हा माहिती अधिकारी,

भ्र. क्र. 9823199466

 

◆◆◆

(प्रस्तुत लेख लेखकाच्या हक्काधीन असून, प्रकाशित विचारांशी व लेखांशी मराठी ब्रेन सहमत असेलच असे नाही.)

तुमच्या प्रतिक्रिया, सूचना आणि लिखाणाचे writo@marathibrain.com वर स्वागत आहे.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

%d bloggers like this: